Bản in của bài viết

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng diễn ra sôi động. Để đảm bảo tính an toàn và minh bạch cho các giao dịch thương mại quốc tế, các bên tham gia luôn phải cẩn trọng trong việc lựa chọn hình thức thanh toán. Một trong những giải pháp được nhiều doanh nghiệp ưu tiên sử dụng hiện nay là nhờ thu kèm chứng từ (D/P). Vậy thực chất phương thức thanh toán D/P là gì? Hãy cùng phân tích chi tiết khái niệm, quy trình vận hành cũng như cách quản trị rủi ro của phương thức này qua bài viết dưới đây.

D/P trong thanh toán quốc tế là gì?

Thanh toán quốc tế luôn tiềm ẩn những rủi ro nhất định cho cả người bán lẫn người mua. Để cân bằng lợi ích giữa hai bên, các phương thức nhờ thu đã ra đời. Trong đó, D/P nổi lên như một công cụ đắc lực giúp người xuất khẩu nắm giữ quyền kiểm soát hàng hóa cho đến khi đối tác hoàn tất nghĩa vụ tài chính.

Phương thức thanh toán D/P là gì

D/P là từ viết tắt của cụm từ tiếng Anh documents against payment, dịch sang tiếng Việt có nghĩa là thanh toán giao chứng từ, hoặc trả tiền để được nhận chứng từ.

Hiểu một cách đơn giản nhất để trả lời cho câu hỏi phương thức thanh toán D/P là gì, đây là phương thức mà nhà xuất khẩu sẽ ủy quyền cho ngân hàng đại diện của mình xuất trình bộ chứng từ cho nhà nhập khẩu. Điểm cốt lõi là ngân hàng sẽ chỉ giao chứng từ gốc (để làm thủ tục nhận hàng) khi và chỉ khi người mua (nhà nhập khẩu) đã thanh toán đầy đủ số tiền ghi trên hóa đơn hoặc hối phiếu.

Về nguyên tắc, người mua phải tiến hành trả tiền cho người bán trong vòng 3 ngày kể từ thời điểm bộ chứng từ được xuất trình. Lệnh nhờ thu này chỉ thực sự được ngân hàng giải quyết khi có chỉ thị “Release Documents against Payment”. Để phương thức này có hiệu lực ràng buộc pháp lý cao nhất, bộ chứng từ thanh toán thường luôn được gửi kèm theo một hối phiếu, làm căn cứ xác định người mua đã thanh toán hay chưa. Mọi giao dịch tiền tệ qua phương thức này đều thực hiện qua hối phiếu chứ không thanh toán bằng tiền mặt hay chuyển khoản thông thường.

D/P at sight là gì?

Trong phân loại của D/P, hình thức phổ biến và an toàn nhất cho người bán chính là D/P at sight (thanh toán trả tiền ngay).

Khi áp dụng D/P at sight, người mua bắt buộc phải thanh toán ngay lập tức trị giá của lô hàng (bằng hối phiếu trả ngay) khi ngân hàng xuất trình bộ chứng từ. Ngay sau khi người thanh toán của ngân hàng nhận được tiền từ bên mua, họ mới tiến hành giao bộ chứng từ gốc và lấy dấu ký nhận của khách hàng. Hình thức này đảm bảo rằng người bán sẽ thu hồi vốn nhanh nhất có thể ngay khi hàng cập cảng đích.

(Lưu ý: Bên cạnh D/P at sight, còn có hình thức D/P X days sight, cho phép người mua có một khoảng thời gian nhất định (X ngày) để thanh toán kể từ khi xuất bộ chứng từ, nhằm tạo điều kiện cho người nhập khẩu tìm nguồn tài trợ vốn).

Ưu và nhược điểm khi dùng phương thức thanh toán D/P

Việc tìm hiểu phương thức thanh toán D/P sẽ không thể trọn vẹn nếu bỏ qua việc phân tích những lợi ích và hạn chế của nó đối với các doanh nghiệp.

Ưu điểm nổi bật:

• Tính đơn giản, dễ sử dụng: Khác với Tín dụng thư (L/C), phương thức D/P không yêu cầu doanh nghiệp phải có hạn mức tín dụng từ phía ngân hàng. Mọi thủ tục giấy tờ giữa người mua và người bán đều diễn ra tương đối dễ dàng và thuận tiện.
• Tiết kiệm chi phí: Vì ngân hàng chỉ đóng vai trò là bên trung gian thu hộ, mức phí dịch vụ và phí quản lý của D/P thấp hơn rất nhiều và hợp lý hơn hẳn so với phương thức thanh toán L/C.
• Kiểm soát tốt hàng hóa: Đối với người xuất khẩu, họ vẫn nắm quyền kiểm soát lô hàng của mình. Khách hàng bắt buộc phải trả tiền thì mới lấy được chứng từ để đi nhận hàng, do đó loại bỏ rủi ro bị "cướp hàng" mà không được trả tiền.
• Lợi ích vốn cho người mua: Người nhập khẩu không bị "om vốn" hay phải đặt cọc trước như các hình thức thanh toán T/T hoặc L/C, giúp họ có thời gian chuẩn bị dòng tiền.

Nhược điểm cần lưu ý:

• Rủi ro từ phía người mua: Nhược điểm lớn nhất là người mua hoàn toàn có quyền từ chối thanh toán và không nhận hàng vì bất kỳ lý do nào đó.
• Thiệt hại tài chính cho người bán: Nếu người mua từ chối nhận hàng, người bán sẽ phải đối mặt với rủi ro cực lớn. Đặc biệt nếu hàng được chuyển đi xa, chi phí vận chuyển ngược lại (return shipping) là vô cùng đắt đỏ. Điều này ép người bán phải tìm cách bán tháo, bán giảm giá lô hàng ngay tại nước đến để vớt vát chi phí.
• Ngân hàng miễn trừ trách nhiệm: Không giống như L/C, nếu nhà nhập khẩu từ chối thanh toán hối phiếu, ngân hàng của nhà xuất khẩu sẽ không có trách nhiệm phải trả số tiền này.
• Bất lợi cho người mua: Người nhập khẩu phải thanh toán tiền trước khi được tận mắt kiểm tra hàng hóa, do đó sẽ phải chịu rủi ro nếu hàng hóa bị hư hỏng, kém chất lượng hoặc không đúng như hợp đồng cam kết.

Quy trình thanh toán D/P

Để ứng dụng thành công, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần nắm vững quy trình vận hành chuẩn mực. Sau khi đã hiểu rõ phương thức thanh toán D/P, bạn có thể theo dõi 9 bước trong quy trình D/P dưới đây:

• Bước 1: Căn cứ vào Hợp đồng ngoại thương (Sales Contract), nhà xuất khẩu tiến hành chuẩn bị hàng hóa, đồng thời liên hệ với ngân hàng xuất khẩu để mở tài khoản.
• Bước 2: Người xuất khẩu giao hàng hóa cho đơn vị vận chuyển (Freight Forwarder hoặc Carrier) và nhận lại Vận đơn (Bill of Lading - B/L) cùng các chứng từ liên quan khác.
• Bước 3: Nhà xuất khẩu lập bộ chứng từ hoàn chỉnh gửi đến ngân hàng phục vụ mình (Ngân hàng xuất khẩu/Ngân hàng nhờ thu) cùng với chỉ thị nhờ thu tiền hàng.
• Bước 4: Ngân hàng xuất khẩu sau khi kiểm tra tính hợp lệ của tài liệu sẽ gửi bộ chứng từ này sang cho ngân hàng đại diện ở nước người mua (Ngân hàng nhập khẩu/Ngân hàng thu hộ).
• Bước 5: Ngân hàng nhập khẩu gửi thông báo cho bên mua về việc đã nhận được bộ chứng từ và yêu cầu người mua tiến hành thanh toán.
• Bước 6: Nhà nhập khẩu đến trực tiếp ngân hàng, thực hiện nghĩa vụ thanh toán tiền hàng. Ngay sau đó, ngân hàng sẽ giao lại bộ chứng từ gốc cho nhà nhập khẩu.
• Bước 7: Người nhập khẩu mang bộ chứng từ này xuất trình cho đơn vị chuyên chở, làm thủ tục hải quan để lấy hàng hóa về.
• Bước 8: Ngân hàng nhập khẩu (sau khi đã thu được tiền) sẽ tiến hành chuyển số tiền này về cho ngân hàng xuất khẩu.
• Bước 9: Ngân hàng xuất khẩu ghi có và chuyển tiền vào tài khoản của nhà xuất khẩu. Giao dịch chính thức hoàn tất.

Mẫu hối phiếu nhờ thu D/P

Trong các giao dịch áp dụng phương thức thanh toán D/P, hối phiếu (Bill of Exchange) đóng vai trò vô cùng quan trọng. Về mặt lý thuyết, một số trường hợp thanh toán D/P có thể không nhất thiết phải có hối phiếu mà chỉ dựa trên hóa đơn thương mại. Tuy nhiên, theo tập quán thương mại quốc tế, nếu không có hối phiếu, người bán sẽ mất đi căn cứ pháp lý để khởi kiện trong trường hợp người mua "không thanh toán".

Chính vì vậy, bộ chứng từ trong D/P hầu như luôn đi kèm hối phiếu. Mẫu hối phiếu nhờ thu D/P sẽ thể hiện rõ số tiền cần thanh toán, thông tin người trả tiền (Drawee), người thụ hưởng (Principal), và thời hạn thanh toán (ví dụ: At sight). (Lưu ý: Tại một số quốc gia, việc dán tem hối phiếu có thể bị đánh thuế, do đó một số doanh nghiệp thỏa thuận không phát hành hối phiếu để né thuế, và người nhập khẩu chỉ trả tiền dựa trên lệnh nhờ thu. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn tối đa, doanh nghiệp nên duy trì sử dụng hối phiếu chuẩn quốc tế).

Những rủi ro khi sử dụng phương thức thanh toán D/P

Thoạt nhìn, phương thức D/P có vẻ là một "tấm khiên" an toàn cho nhà xuất khẩu vì "tiền trao cháo múc". Thế nhưng, thực tiễn thương mại quốc tế luôn tiềm ẩn những góc khuất.

Đối với nhà xuất khẩu: Rủi ro chí mạng nhất là khi hàng đã cập cảng đích nhưng khách hàng viện cớ từ chối thanh toán và không nhận hàng. Lúc này, người bán phải gánh chịu mọi tổn thất về chi phí vận chuyển đi và về, chi phí lưu kho bãi, hoặc buộc phải bán phá giá sản phẩm ngay tại nước sở tại. Thêm vào đó, nếu hàng hóa được vận chuyển bằng máy bay (đường hàng không có tốc độ rất nhanh), có một lỗ hổng rủi ro là người mua đôi khi có thể lấy được hàng hóa trước khi chứng từ kịp bay đến ngân hàng và được thanh toán. Hơn nữa, những biến động về giá cả thị trường có thể khiến người mua chần chừ, cố tình kéo dài thời gian trả tiền gây thiệt hại lớn cho nhà xuất khẩu.

Đối với nhà nhập khẩu: Do đặc thù của D/P là phải trả tiền xong mới được ngân hàng nhả chứng từ đi nhận hàng, người mua hoàn toàn không được kiểm tra tình trạng thực tế của hàng hóa. Họ đối mặt với rủi ro khổng lồ nếu người bán làm ăn gian dối: chuyển hàng kém chất lượng, hàng không đúng như cam kết hoặc bộ chứng từ có nhiều sai sót thông tin khiến việc thông quan bị đình trệ.

So sánh D/P với D/A

Trong các phương thức nhờ thu, D/P (Documents Against Payment) và D/A (Documents Against Acceptance) thường được đặt lên bàn cân so sánh. Việc hiểu rõ điểm khác biệt giữa hai hình thức này sẽ giúp doanh nghiệp có chiến lược thanh toán phù hợp.

Về bản chất và thời điểm thanh toán:

D/P: Là phương thức "trả tiền ngay để nhận chứng từ". Chứng từ chỉ được ngân hàng phát hành khi người nhập khẩu hoàn tất việc trả tiền thực tế.

D/A: Là phương thức "chấp nhận thanh toán để nhận chứng từ". Người mua không cần trả tiền ngay. Họ chỉ cần ký chấp nhận lên hối phiếu có kỳ hạn (cam kết sẽ trả tiền vào một ngày trong tương lai) là ngân hàng đã giao bộ chứng từ để đi nhận hàng. Bản chất của D/A là một hình thức mua trước trả sau, mang tính chất tín dụng.

Về mức độ rủi ro:

Đối với người xuất khẩu: D/P an toàn hơn D/A. Ở D/P, người bán giữ được hàng nếu chưa nhận được tiền. Ngược lại, D/A mang rủi ro cực cao cho người xuất khẩu. Người mua đã lấy được hàng ra bán, nhưng đến hạn thanh toán lại có thể chây ì, không chịu trả tiền. Do đó, D/A chỉ thực sự được khuyến nghị sử dụng khi hai bên đối tác đã có mối quan hệ làm ăn lâu năm, vô cùng uy tín và thân thiết.

Đối với người nhập khẩu: D/A lại là phương thức có lợi và an toàn hơn hẳn. Họ được nhận hàng trước, không bị giam vốn và có thể kiểm tra hàng hóa, thậm chí đàm phán lại giá nếu hàng lỗi trước khi đến hạn thanh toán tiền. Trong khi đó, với D/P, người mua phải chịu rủi ro trả tiền trước khi được nhìn thấy hàng thật.

Tóm lại, việc nắm bắt tường tận phương thức thanh toán D/P, hiểu rõ ưu nhược điểm cũng như lường trước các rủi ro phát sinh là chìa khóa sống còn giúp các doanh nghiệp XNK bảo vệ dòng tiền của mình. Hãy cân nhắc kỹ lưỡng năng lực của đối tác để linh hoạt áp dụng D/P hoặc các phương thức kết hợp khác nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho các phi vụ giao thương quốc tế.